Proef verslag champagne en schuimwijn 9 december 2004

“De bloeiende wijngaerd

 

De mythe “champagne”, versluierd in een parelsnoer van belletjes

Geen wijn spreekt zo tot de verbeelding als “champagne”: een mysterieuze parelende wijn met een volgens kenners onovertroffen kwaliteit. Zoals Robert Parker schreef: “champagne is ontegensprekelijk de grootste schuimwijn ter wereld”.

Aan deze mythische status kleeft vaak een prijskaartje waar de beginnende wijnliefhebber voor terugschrikt. Een goede champagne kost al gauw 25 euro, en de luxecuvées zijn meestal gewoonweg onbetaalbaar. Toch is er ook goed nieuws van het prijsfront: nergens ter wereld is het prijsverschil tussen een mindere en een topwijn zo klein als in champagne. Dat heeft er uiteraard mee te maken dat ook een mindere fles champagne prijzig is.

De oorzaak ligt niet enkel in de status van de wijn, maar ook aan de peperdure “méthode traditionelle” waarmee deze gemaakt wordt en aan de invoer taksen die de Belgische overheid heft op schuimwijnen in het algemeen. Er zijn alternatieven voor champagne, maar om dezelfde redenen zijn ook deze tamelijk duur.

Wij verdiepten ons in het mysterie van de belletjes en zetten drie champagnes naast drie schuimwijnen met champagne-allures. Blind, zodat we in alle eerlijkheid over de kwaliteit konden oordelen. Als maatstaf kozen we een goedkope maar wel échte champagne. Maar voor we aan het proeven slaan, een korte introductie tot de essentie van champagne...

De essentie van champagne: de methode, het klimaat en de ondergrond

“Méthode traditionelle” als garantie voor bubbelkwaliteit

Een champagne begint zijn leven als elke andere witte wijn zonder belletjes. Hoe komen die dan in de fles? Na de botteling voegt de wijnmaker aan elke fles wat gist en wat suiker toe. De gist zet de suiker nu om in alcohol en koolzuur. Er vormt zich ook een bezinksel in de fles. Vaak laat men de wijn nu even “sur lattes  liggen, zodat de wijn in contact blijft met dit depot. Dat komt de smaak ten goede.

Stilletjes aan kantelt men nu de flessen: elke dag een beetje verticaler, de stop naar beneden. Na weken komt het depot tegen de kurk te liggen. Dan bevriest men het bovenste deel van de hals, ontkurkt de fles en voegt liqueur de tirage toe: een mengeling van wijn met rietsuiker. Een nieuwe kurk gaat op de fles, ditmaal met een muselet zodat de stop er niet kan af springen.

Deze omslachtige en dure methode heeft een belangrijk voordeel boven andere methodes die men gebruikt om koolzuur in de fles te krijgen: de belletjes zijn zeer fijn en geven zich slechts gaandeweg vrij. Dat is dus een herkenningspunt voor echte champagne: fijne belletjes die lang aanhouden.

Een koel klimaat dat net niet continentaal is levert finesse en zuren

De Champagnestreek bevindt zich op de noordgrens van waar wijnbouw mogelijk is: het noorden van Frankrijk, rond Reims, in een klimaat dat net niet continentaal is. De winters zijn er koud, de zomers fris tot matig warm.

Het gebied zelf is onderverdeeld in een drietal subgebieden

Montagne de Reims: dit noordelijk gelegen bergachtige gebied is vooral bekend om z’n pinot noir.

Vallée de la Marne: geprangd tussen de Montagne de Reims en de Côte des Blancs is deze lange vallei de thuishaven van de pinot meunier, een blauwe druif die wat op de pinot noir lijkt maar een kenmerkend blad heeft dat eruit ziet of het met bloem bestoven is, vandaar ook de naam.

• Côte des Blancs: de chardonnay zwaait hier de plak. Het klimaat is hier vergelijkbaar met Chablis, dat trouwens niet ver van deze streek ligt. Op de kalkige bodem van deze streek doet de chardonnay het trouwens uitstekend: veel van de luxe cuvées komen van hier (Mesnil-sur-Oger, Avize, Cramant).

Daarnaast zijn er nog enkele minder belangrijke gebieden: de Côte de Sézanne, de Aisne en de Aube. Deze liggen iets zuidelijker dan de Côte des Blancs.

Door de noordelijke ligging van de streek als geheel rijpen de druiven erg laat, en hebben ze dus alle tijd om de smaak uit de bodem op te nemen. Door de koele nachten hebben vrijwel alle champagnewijnen een frisse zuurtegraad. Champagnes zijn dus schuimwijnen met een zekere finesse en voelbare aciditeit.

Een door kalk gedomineerde ondergrond zorgt voor een aparte smaak

De derde belangrijke karakteristiek van de streek rond Reims is de aanwezigheid van kalk in de bodem. Onder een dunne schil van silicium, zand en klei ligt een laag krijt en kalk die vaak honderden meters diep gaat en die tal van mineralen bevat. De wijnstok neemt deze elementen op en geeft ze door aan de druiven. Vooral in de beste champagnes kan men daarom vaak een krijtachtige geur waarnemen.

De kalkgrond houdt ook de warmte beter vast, waardoor de beste gronden net iets warmer zijn dan die in de omgeving. De druiven rijpen er dus gemakkelijker. Een bijkomend voordeel van de kalklaag is de optimale waterhuishouding: bij vochtig weer wordt het water opgenomen, bij droger weer geeft de grond dit vocht langzaam weer af.

Champagne in al z’n vormen: zoetheid, kleuren en status van champagnewijnen

De invloed van de wijnmaker

Bij geen enkele wijn is de vaardigheid van de keldermeester en het productieproces zo belangrijk als bij champagne. Champagne is immers meestal een mengwijn, soms wel van vijftig verschillende wijnen uit verschillende druivensoorten (chardonnay, pinot noir en pinot meunier), verschillende jaargangen, verschillende percelen en verschillende kwaliteiten.

Bovendien kan de wijnmaker nog kiezen voor het toevoegen van een scheut rode wijn om zo een rosé-champagne te krijgen, en heeft hij ook de zoetheid perfect in de hand bij middel van de liqueur de tirage: hoe meer rietsuiker, hoe zoeter de champagne wordt.

 

Brut en sec: een wereld van verschil      

Eén van de meest verwarrende termen op champagne- etiketten zijn de benamingen “brut” en “sec”. Veel wijndrinkers vinden dat het chic staat om droge wijn te drinken. De wijnmaker, de oude spreuk indachtig “cali it dry but make it sweet”, bottelt dus wijnen met ongeveer 20 tot 30 gram suiker per liter (!) en zet “sec” op het etiket.  

Term                           Min                  Max

Brutnature,...                0                      3

Extra brut                    0                      6

Brut                             0                      15

Extra dry                     12                    20

Sec                              17                    35

Demi-sec                     33                    50

Tabel: De aangegeven getallen zijn het aantal gram suiker per liter

Een tegenreactie van de echte liefhebbers van droge wijn kon niet uitblijven. De wijnmakers verzonnen een nieuwe term “brut” om de droogste champagne aan te duiden. Maar dezelfde devaluatie van termen trad op, en zo ziet men nieuwe benamingen als “brut zéro”, “non dosé” of “brut nature” opduiken.

Ongeveer tweederde van alle druiven die champagne verbouwt, is blauw. Toch maakt men van deze druiven een witte wijn: de blanc de noirs. Hoe? Eenvoudigweg door de schillen, de voornaamste bron van kleurstoffen, niet te laten mee gisten.

Witte en rosé-champagne

De mysterieuze vermelding “blanc de blancs, voor veel mensen ten onrechte een kwaliteitskenmerk, betekent dus zoveel als “een witte wijn van witte druiven (in champagne de chardonnay druif).

Rosé-champagne wordt gemaakt door een beetje niet-mousserende lichtrode wijn van de pinot druif toe te voegen aan de mousserende witte wijn. Daarmee is rosé-champagne een unicum in Frankrijk: het is de enige plaats waar mengen van rode en witte wijn toegestaan is om een rosé te bekomen. Rosé-champagne is in: prijzen bereiken elk jaar nieuwe hoogtes en veel middelmatige tot ronduit zwakke roséwijnen gaan over de toonbank.

Van premier cru en grand cru Nog zo’n mysterie van champagne zijn de vermeldingen “premier cru” en “grand cru”. Dat heeft alles te maken met de afkomst van de druiven die in de champagne verwerkt zijn.

Elk jaar legt de overkoepelende Organisatie van de champagne de druivenprijs vast. Naargelang de ligging van de wijngaard brengen de druiven meer of minder op, volgens een naar Franse normen opmerkelijk eenvoudig systeem:

• De druiven van de beste terroirs krijgen 100% van deze prijs en worden verwerkt tot champagne grand cru.

• Een aantal andere goede gronden krijgen 90 tot 99% van deze prijs en zullen champagne premier cru opleveren.

• De overige druiven verdienen 80 tot 89% van de druivenprijs en worden champagne zonder vermelding.

Merk op dat het prijsverschil tussen druiven voor “gewone” champagne en grand cru druiven niet groot is. Over het algemeen is het prijsverschil van de wijn zelf inderdaad ook niet zo groot: waar een goedkope champagne 15 tot 20 euro kost (anno 2004), kan men reeds grand cru kopen voor minder dan 25 euro. Er zijn uiteraard veel duurdere champagnes, voor wie wil. Maar om champagne te leren kennen, zijn de “gewone” grand cru’s een prima startplaats, veel beter dan de met marketing-blabla overgoten merkchampagnes.

Luxepaardjes

Wie zich wat luxe wil permitteren, heeft in champagne keus te over, voor zover de geldbuidel het toelaat natuurlijk. Over het algemeen vinden we in deze categorie twee groepen wijnen terug:

• Champagne uit één wijnjaar of “millesimé-champagne”: echt een wijn voor kenners, want een jaargangwijn geeft natuurlijk de kenmerken van het betreffende jaar weer.

• Speciale cuvées, vaak met een specifieke benaming van de wijngaard of het perceel waar de druiven groeien (Cbs des Goisses, Cbs du Mesnil) maar soms ook gewoon het beste wat een champagnehuis te bieden heeft. Deze laatste worden voorzien van een fantasierijke of historische naam (Vielles vignes françaises, Dom Pérignon, Bollinger R.D.)

Prijzen voor een gewone jaargangwijn beginnen vanaf 25 euro, voor de speciale cuvées is een budget van 50 euro per fles nodig tot soms wel honderden euro’s per fles.

 

Bestaan er dan geen andere goede schuimwijnen?

Uit al het voorgaande zou het kunnen lijken of champagne de enige kwaliteits-mousserende wijn ter wereld is. Niets is minder waar: in heel de wereld worden schuimwijnen geproduceerd, vele ervan steken champagne naar de kroon. Zeker in de prijsklasse waar een gewone liefhebber aan denkt (10 tot 25 euro) bieden schuimwijnen vaak meer waar voor hun geld dan champagnes.

Schuimwijnen in Frankrijk

Naast champagne, dat niet verplicht is de AOC als dusdanig te vermelden op de fles, vinden we in heel Frankrijk appellations waarvan de naam wijst op een mousserende wijn:

• Jura (V2): Côtes du Jura Mousseux, Arbois Mousseux, L’étoile Mousseux, Crémant du Jura

Zuid-Frankrijk: Crémant de Limoux, volgens henzelf de oorspronkelijke schuimwijn.

• Elzas: Crémant d’Alsace, vaak zachter van smaak dan champagne.

Loire: schuimende Saumur is één van de meest onderschatte mousserende wijnen

• Bourgogne: Crémant de Bourgogne

Schuimwijnen in de rest van de wereld

Maar de rest van de wereld laat zich niet onbetuigd:

• Luxemburg: Cremant de Luxembourg  is de hoogste kwaliteitstrap, al valt dat wel eens tegen.

• Duitsland: Sekt , een drank die erg varieert in kwaliteit, van groots tot amper drinkbaar. Er bestaat ook rode Sekt, over het algemeen gemaakt van Blauer Spâtburgunder (pinot noir).

• Vlaanderen: onze eigen streek heeft geen aparte GOB (Gecontroleerde OorspronsBenaming) voor schuimwijn, maar men vindt meestal termen als “méthode traditionelle” of “mousserende wijn” terug. Door de noordelijke ligging en de speciale ondergrond (mergel, ijzerhoudende zandsteen) is Vlaanderen in staat opmerkelijk kalkachtige schuimwijnen te produceren.

• Italië: voorbeelden zijn Prosecco del Veneto, Asti Spumante, Spumante Rosso

• Australië: hier experimenteert men zelfs met rode schuimwijn van tanninerijke druivensoorten.

• Spanje: Cava is bekend en vaak erg goed. Deze wijn komt uit de streek van Penedès.

 

Productinfo geproefde wijnen

Wijnen

Type                           Naam                         Punten            Q         Prijs                Leverancier

Champagne (ijkwijn)           Comté de Noiron                                                                € 15,69                   Spar (Lier)            

Schuimwijn                           Schorpion Méthode           12,8/20                   B             € 12,00                   Domejn zelf

Traditionelle Brut Nature   (7-18)

Champagne                          Hervé Dubois Blanc de      12,8/20                   B             € 22,00                   Wijnen Jacq.

blancs Grand Cru                                (10-15)

Schuimwijn                           Chardonnay Meerdael       13,6/20                   A            € 11,67                   Domein zelf

Méthode Traditionelle         (12-17)

Champagne                          Soutiran Blanc de noirs      12,3/20                   B             € 22,25                   Colruyt

Grand Cru                               (7-16)   

Champagne                          La Closerie Lieux-dits         13,9/20                   A            € 36                        De Kok Lier

Les Béguines (Prévost)     (12-17)

Schuimwijn                           Chapittel Brut                      13,7/20                   A            € 14,50                   Domein zelf

(11-18)

Noot: Quotering(Q) toegekend naargelang aantal standaarddeviaties afwijkend van 1i:Negatief (C), 0 tot 1 (B), 1 tot 2 (A). Standaarddeviatie was 1,79.

 

0. Comte de Noiron (ijkwijn)

Fijne belletjes, een appelgeur met iets kruidig ook. In de mond wat restsuiker en een goede lengte. Secundair wat vegetaal (gras).

Dit is een champagne zoals velen hem zullen drinken tijdens de komende feestdagen: zeker niet slecht, maar in feite duur voor wat je in in het glas krijgt.

 

1.Schorpion Méthode traditionelle brut nature 2002

Oorsprong: Domein Schorpion te Vliermaal-Kortesem

Druivensoort en rijping

2/3 chardonnay, 1/3 pinot blanc en auxerrois

 

Bespreking

Bleekgele kleur met groene schijn. Stevige mousse met fijne belletjes. Pungent aroma van groene appel, mispel, wat exotisch fruit ook. Kalk is aanwezig, maar niet sterk. Bij proeven een gebalanceerde wijn met merkbare zuurtegraad, een aangename prikkeling op de tong en een middellange afdronk. Een prestatie om in een mager jaar zoals 2002 zulk product af te leveren, vele kilometers noordelijker dan het al koude champagne.

 

2. Hervé Dubois de blancs Grand Cru

Oorsprong: Hervé Dubois te Avize

100% Chardonnay

Fijne mousse maar sneller uitgeschuimd dan wijn 1. Medicinaal in de aanzet, ook een geur van rijpe appels. Een wat zilte kalkgeur neemt over. In de mond vrij veel restsuiker, een stevige mousse op de tong en een lange afdronk.Bij naproeven, toen de fles al enige tijd open stond, was de medicinale geur volledig verdwenen en had die plaats gemaakt voor een meer typische geur van champagne blanc de blancs grand cru.

 

3.Chardonnay Meerdael 2002

Oorsprong: Domein Meerdael bij Leuven

Druivensoort en rijping: 100% Chardonnay

Levendige mousse met fijne pareling in een bleekgouden wijn Complexe geur met zowel fruitige (appel, abrikoos) als vegetale (venkel, lindethee) aroma’s. Er komt ook wat toast en vanilleboven. Zelfs de obligate krijtgeur lijkt aanwezig.

Deze wijn kreeg niet de hoogste score, maar werd wel door de meeste proevers verkozen als favoriet. Bovendien beantwoordde hij het best aan wat men van een champagne verwacht. Toch betrof het hier een Vlaamse wijn, gemaakt nabij Leuven, en dan nog wel in een slecht jaar. Terecht applaus.

 

4.Soutiran Blanc de noirs Grand Cru

Oorsprong: Soutiran

Druivensoort eb rijping: 100% Pinot noir

Gouden kleur met iets grovere bellen, maar wel veel. Rijpe tot overrijpe geur van vijgen, een toets animaal (vlezig) en gestoofde appel. Velen herkenden ook de “puttekesgeur” van bourgogne, en dat is gezien het druivenras niet onterecht. Ook in de mond rond en fruitig. De meest controversiële wijn met bij gevolg een lage score.

5 La Closerie Lieux-dit Les Béguines        

Oorsprong: Alain Prévost te Avize

Druivensoort: 100% Pinot meunierTerroir de Gueux (ten westen van Reims)

Zeer fijne, aanhoudende mousse en een diepgouden kleur verraden dat dit een speciaal geval is. Immers, bij een oudere champagne zou je minder pareling verwachten. Deze schuimwijn is zeer vineus, op het sherry-achtige af, met duidelijk oxidatieve tonen. We krijgen ook een indruk van zout en kalk (iemand merkte op: de zee met zoute schelpjes). Er schemert wat tropisch fruit (ananas) door en zelfs wat florale tonen van margrieten.

De mousse komt pas goed vrij bij het in de mond nemen. We krijgen een explosie van gist, sherry, kalk, kruiderij en fruit. Geen gemakkelijke wijn, maar voor liefhebbers is deze speciale cuvée met z’n ellenlange afdronk een feest in de mond.

6 Chapittel

Oorsprong: Kapittelberg Herselt (www.kapittelberg.be)

Druivensoort en rijping : Mengeling van Duitse en Elzassische druivensoorten geteeld op Kapittelberg, gevinifieerd in Epernay (champagne).

Bleke gele kleur met fijne pareling die lang duurt. Complex aroma met hars (“kerstboom”, “terpentijn”), jeneverbes, kruidige tinten zoals rozemarijn en heide, maar ook citroen en tropisch fruit. Persistente mousse in de mond. Evolueert naar een lange afdronk.

Deze “Chapittel” komt van het domein Kapittelberg (Herselt, op de rand van het Hageland). Oorspronkelijk gebotteld voor Sabena, maar sinds dat bedrijf op de fles ging, brengt men de wijn zelf op de markt. En volgens onze proevers met succes: hij kreeg de op één na hoogste score en laat enkel de supercuvée Les Béguines voorgaan. Daarbij merken we op, dat ook deze schuimwijn niet voor ieders smaak is: enkele proevers vonden hem ronduit onaangenaam. Maar proficiat aan de wijnbouwer die in de zuiderkempen zulke mooie wijn weet te telen !

 

Meer inlichtingen op : http://www.commanderij.com